Familiaal Bezoek Rupelmonde

KGG Familiedag 2025

Op 20 september 2025 vond de jaarlijkse Familiedag van het Koninklijk Gallois Genootschap (KGG) plaats bij vzw TOLERANT, gelegen aan de CNR-werf te Rupelmonde.

Maritiem erfgoed · Regio Rupelmonde, België

Scheldescheepvaart, maritieme archeologie en historische scheepsbouw in het Scheldebekken

Van de middeleeuwse koggen in het Zwin en de slikken van Doel tot de houten platbodems van de werven in Rupelmonde, Baasrode en Tielrode: hoe rivier, getij en ambacht samen eeuwenlang de scheepsbouw van de Scheldedelta vormden.

Hoofdstuk 1

Inleiding en historisch-geografisch kader van het Scheldebekken

1.1 De Scheldedelta en het Zwin als middeleeuws economisch epicentrum

De maritieme ontwikkeling van de Lage Landen is onlosmakelijk verbonden met de specifieke hydrografie van de Scheldedelta. Gedurende de hoge en late middeleeuwen vormde het Graafschap Vlaanderen, in het bijzonder de Zwinstreek, het logistieke en commerciële epicentrum van Noordwest-Europa. Waar het Zwin vandaag een verzand natuurgebied op de grens van België en Nederland is, strekte dit zeearmcomplex zich tussen de dertiende en vijftiende eeuw uit van de Noordzee via Zeebrugge, Sluis, Damme en Monnikerede tot aan de stadspoorten van Brugge. In verhouding tot de toenmalige economische en demografische schaal overtrof het Zwincomplex in de dertiende eeuw de latere overslagvolumes van Antwerpen en Rotterdam samen.

Grote zeevarende schepen uit Scandinavië, de Hanzesteden en de Atlantische kusten gingen voor anker in de diepe geulen van de zeearm. Omdat de binnenwateren naar het achterland ondiep waren en onderhevig aan sterk getij, kon de overslag naar steden in het binnenland (zoals Gent, Kortrijk, Ieper en Brussel) enkel gebeuren met gespecialiseerde binnenschepen. In de dertiende-eeuwse tolregisters van het Zwin duikt in deze context voor het eerst de term houtemer of hemer op. Deze lichte, vlakboomse houten vaartuigen fungeerden als de primaire lichters van hun tijd: zij namen houtladingen uit Scandinavië en continentale goederen over uit de zeeschepen en vervoerden ze via het vertakte netwerk van kleine rivieren tot binnen de steden.

Schematische kaart van het Scheldebekken met Zwin, Westerschelde, Zeeschelde, Rupel en Durme Noordzee grens NL / BE NEDERLAND BELGIË Westerschelde Oosterschelde Boven-Schelde Rupel Durme Dender Dijle / Senne Nete Leie Zwin Zeeschelde Zeebrugge Sluis Damme Brugge Arnemuiden Zierikzee Antwerpen Doel Temse Tielrode Baasrode Dendermonde Gent Boom Hamme Lier Brussel Kortrijk Rupelmonde Tolerant VZW één vloedstroom bevaarbare waterloop werfregio Rupelmonde Schematische weergave, niet op schaal. Middeleeuwse Zwinloop vereenvoudigd.
Fig. 1 Het Scheldebekken als netwerk van transportaders: het middeleeuwse Zwin naar Brugge, de getijdengebonden Wester- en Zeeschelde, en de bijrivieren Rupel, Durme, Dender, Dijle/Senne en Leie. Rupelmonde ligt op de samenvloeiing van Rupel en Schelde, op één vloedstroom van Antwerpen.

1.2 Binnenwateren als vaste transportaders vóór de industriële infrastructuur

Tot de grootschalige aanleg van verharde wegen en de opkomst van de spoorwegen in de negentiende eeuw vormde het water de enige efficiënte transportader voor zware massagoederen zoals bouwzand, eikenhout, bakstenen, turf, graan, kalk en brandstoffen. Binnenvaart op de Schelde en haar bijrivieren (de Rupel, de Durme, de Dender, de Senne, de Dijle en de Leie) vereiste vaartuigen die zich konden aanpassen aan een dynamisch hydrografisch regime.

Op de Zeeschelde en de Beneden-Schelde dicteerde het halfdagelijkse getij, met een verschil van meerdere meters, de vaardynamiek. Schippers maakten gebruik van het jagen van het getij: door op het juiste moment van opkomend water (vloed) of afgaand water (eb) te vertrekken, kon men zonder mechanische voortstuwing tientallen kilometers stroomop- of stroomafwaarts drijven of zeilen. Op de smallere, niet-getijgebonden bovenrivieren werd het schip gejaagd vanaf de jaagpaden langs de oevers, met paarden of, wanneer de schipper geen jager kon betalen, met de spierkracht van het gezin. Op zacht stromend, zeer ondiep water duwde men het vaartuig voort met de bomenstok.

TransportzoneHydrografisch kenmerkPrimair scheepstypeVoortstuwing en navigatie
Zwin & zeearmenDiepe geulen, sterke zeestromingZeeschepen (kogge, nef), lichters (houtemer)Zeilvoering (ra- of sprietuig), ankeren op rede
Beneden- & ZeescheldeGetijdenwater, zandbanken, ondiep waterHengst, hoogaars, Antwerpse knots, otterZeil met zwaarden, driftvaren op eb- en vloedstroom
Bovenrivieren & bijrivierenSmalle vaarwegen, geringe diepgang, windgatenBovenpleit, hemer, Brabantse boot, jolJagen met paarden of mensen, bomen, zeil op open vakken
Kanalen & Waalse aderVaste gabarieten, lage brug- en sluispassagesHouten walenschip, baquet de Charleroi, spitsSleepvaart, jagen, later stoomsleep
Tabel 1 · Transportzones in het Scheldebekken en de bijhorende scheepstypes.

1.3 De strategische positie van werven langs de Zeeschelde

Langs het traject van de Zeeschelde tussen Antwerpen en Dendermonde ontstond vanaf de late middeleeuwen een hoge concentratie van houten scheepswerven. Dorpen zoals Rupelmonde, Baasrode, Boom, Mariekerke, Tielrode en Klein-Brabant dankten hun maritieme nijverheid aan hun ligging op precies één getijdenstroom van de Antwerpse haven: een schip kon op één vloedstroom vanuit Antwerpen de werven van Baasrode of Rupelmonde bereiken.

Anders dan de latere grootschalige industriële werven waren deze houten scheepswerven oorspronkelijk kleine familiebedrijven. Meestal gelegen op een deels overdekte helling of in een houten bouwschuur achter de dijk, combineerden ze nieuwbouw met onderhoud en herstel. De continuïteit van deze werfgemeenschappen zorgde voor het behoud en de verfijning van ambachtelijke kennis, die van generatie op generatie mondeling en proefondervindelijk werd doorgegeven.

Hoofdstuk 2

Maritieme archeologie van de kogge en middeleeuwse scheepsbouwtradities

2.1 De Hanzekogge versus de Noordse nef: typologische en constructieve scheiding

In de maritieme geschiedschrijving van het Noord- en Oostzeegebied neemt de kogge een centrale plaats in. Zoals maritiem archeoloog Karel Vlierman aantoont in zijn driedelige studie Cogs, Small Cogs, and Boats: The Thirteenth until Sixteenth Century Dutch and Flemish Archaeological Finds from the Hanseatic Shipbuilding Tradition Seen in a Broader Perspective (2021), moet een scherp typologisch onderscheid worden gemaakt tussen de kogge en de gelijktijdige Noordse of Scandinavische scheepsbouwtraditie, vertegenwoordigd door de nef.

De Noordse nef was een directe voortzetting van de Vikingtraditie: een volledig overnaads (clinker) gebouwd vaartuig met een ronde of gebogen steven, waarbij zowel bodem- als boordplanken elkaar overlappen en met klinknagels zijn verbonden. De kogge daarentegen introduceerde een fundamentele constructieve vernieuwing, specifiek afgestemd op ondiepe kust- en getijdenwateren.

Dwarsdoorsnede van een Noordse nef met kiel en overnaadse gangen naast een kogge met vlakke kravelbodem en overnaadse zijden Noordse nef Kogge kiel klinknagel overnaadse gang spant waterlijn vlakke kravel-bodem scherpe kim overnaadse zijgang sintels waterlijn valt droog op het slik
Fig. 2 Constructieve scheiding tussen de Noordse nef (gebogen romp met kiel, volledig overnaads geklonken) en de kogge (vlakke, gladde kravelbodem met scherpe kim en overnaadse zijgangen). Dankzij de vlakke bodem kon de kogge zonder schade droogvallen op het slik. Schematisch, niet op schaal.
ConstructiekenmerkNoordse traditie (nef)Koggenbouwtraditie (kogge)
BodemconstructieGebogen bodem, overnaadse planken op gekromde spantenVlakke bodem, kravel (glad) gebouwde bodemplanken
BoordopbouwVolledig overnaadse gangen van kiel tot boordOvernaadse zijgangen op een vlakke bodem
StevenvormGebogen of ronde voor- en achterstevenRechte, sterk vallende stevens
VerbindingsmiddelenRonde klinknagels met klinkplaatjesIJzeren sintels (dubbelgebogen spijkers) en krammen
Afdichting (kalfatering)Teer met dierlijk haar of wolMos en kalfaterlatten, geborgd met ijzeren sintels
RoerconstructieZijroer (stuurboordroer) bij vroege typesStevenroer, opgehangen met mof- en penhengsels
Tabel 2 · Constructieve verschillen tussen nef en kogge.

2.2 De archeologische vondsten te Doel en Kampen

Het onderzoek van Karel Vlierman steunt op decennialange opgravingen van scheepswrakken in de Lage Landen, met als zwaartepunten de koggevondsten in de slikken van Doel (bij Antwerpen) en de lichting van de IJsselkogge bij Kampen.

De koggen die begin eenentwintigste eeuw werden vrijgelegd bij de aanleg van het Deurganckdok in Doel (Doel I en Doel II) leverden het doorslaggevende archeologische bewijs voor de afmetingen en sterkte van de middeleeuwse Scheldekoggen. Doel I, gedateerd in de veertiende eeuw, vertoonde een robuuste eikenhouten structuur met zware bodemplanken die glad tegen elkaar waren gelegd (kravel), gecombineerd met overnaadse boorden. Het afdichtingssysteem bestond uit mosstroken die met houten latten en ijzeren krammen (sintels) op de naad werden geklemd.

Detail van de koggenafdichting: mos in de naad, kalfaterlat en ijzeren sintels Doorsnede van de naad Bovenaanzicht mos in de naad kalfaterlat ijzeren sintel (kram) bodemplankbodemplank
Fig. 3 Het koggensysteem van afdichten: een streng mos in de naad, afgedekt met een houten kalfaterlat die met talrijke ijzeren sintels op regelmatige afstand wordt vastgezet. De honderden ongebruikte sintels uit Kampen wijzen op een gestandaardiseerde productie. Schematische reconstructie.

In Kampen legde Vlierman niet alleen de IJsselkogge zelf bloot, maar analyseerde hij ook de sporen van een scheepswerf die van het begin van de dertiende tot het midden van de veertiende eeuw actief was aan de oever van de IJssel. Daar werden honderden ongebruikte ijzeren sintels gevonden (een aanwijzing voor een gespecialiseerde smidse voor scheepsverbindingsmiddelen) en het grootste fragment van een wollen koggezeil dat ooit in de maritieme archeologie is aangetroffen.

"The systematic study of the Doel and Kampen wrecks demonstrates that the cog was not merely an open cargo boat, but an adaptable, highly engineered vessel type capable of transitioning between shallow inland river navigation and open sea routes, underpinned by a standardized industrial production of iron cramps and caulking materials." Karel Vlierman, archeologische analyse (2021)
Schaalmodel van de middeleeuwse kogge van Doel, met zichtbare bodemplanken, spanten en overnaadse zijgangen
Foto 1 Schaalmodel van de kogge van Doel. Goed zichtbaar zijn de vlakke bodem, de dicht geplaatste spanten en de overnaadse zijgangen die typisch zijn voor de koggenbouw.

2.3 De Vlaams-Artesische hypothese over de oorsprong van de kogge

Hoewel de kogge in de negentiende- en twintigste-eeuwse geschiedschrijving vooral werd geassocieerd met de Duitse Hanzesteden (Lübeck, Bremen, Hamburg), herziet Vlierman deze visie op basis van archeologische en archivalische gegevens. Hij formuleert de onderbouwde hypothese dat de vroegste ontwikkeling van de kogge als scheepstype zeer waarschijnlijk plaatsvond in het historische Graafschap Vlaanderen en het aangrenzende Artesië.

Oudste vermeldingen

De vroegste archivalische verwijzingen naar koggen en verwante lichters verschijnen in elfde- en twaalfde-eeuwse tol- en keurbrieven van Vlaamse steden en de Zwinhavens.

Morfologische verwantschap

Vlakke bodem en rechte vallende stevens tonen een directe continuïteit met de inheemse Scheldescheepsbouw, door scheepshistorici aangeduid als de Vlaamse bouworde A.

Economische noodzaak

Zandbanken, getijdengeulen en ondiepe riviermondingen vereisten al in de vroege middeleeuwen schepen met grote draagkracht en geringe diepgang, die schadeloos konden droogvallen.

Hoofdstuk 3

Typologie en constructieve bouworden van Scheldevaartuigen

3.1 De Vlaamse bouworde A versus de Friese/Brabantse bouworde

In de systematische indeling van traditionele houten vaartuigen uit de Lage Landen, zoals vastgelegd in de historische overzichten van Maurice Seghers, Henri De Bock en Jules van Beylen, worden traditionele Scheldeschepen onderverdeeld in twee grote constructieve scholen of bouworden.

Zijaanzicht van een schip uit de Vlaamse bouworde A naast een schip uit de Friese/Brabantse bouworde rechte vallende steven vlakke bodem, scherpe kim zwaard Vlaamse bouworde A gebogen steven ronde wangen, vloeiende kim Friese / Brabantse bouworde
Fig. 4 De twee bouworden in zijaanzicht. Links de hoekige Vlaamse bouworde A (hemer, hengst, hoogaars, pleit), rechts de ronde Friese/Brabantse bouworde (Antwerpse knots, Brabander). Schematisch.

Vlaamse bouworde A

De hoeksteen van de inheemse Scheldescheepsbouw.

  • Volstrekt vlakke bodem zonder uitstekende kiel, zodat het schip horizontaal en stabiel op droogvallende zandbanken en slikken rust.
  • Rechte vallende stevens: voor- en achtersteven kaarsrecht, maar onder een schuine hoek ten opzichte van de bodem.
  • Hoekige kim: een scherpe overgang tussen bodem en opgaande zijboorden.
  • Types: hemer, hengst, hoogaars, pleit.

Friese / Brabantse bouworde

Ronde, vloeiende vormen, verwant met noordelijker types zoals boeiers, botters en tjalken.

  • Gebogen stevens en ronde wangen: boeg en spiegel rond opgebouwd met gebogen planken.
  • Ronde vormgeving: vloeiende overgang van bodem naar boord, vaak met een lichte kiel- of schroefgang.
  • Types: Antwerpse knots, Brabander, diverse rondbodemjachten.

3.2 Vracht- en transportvaartuigen

De hemer (houtemer)

Zoals blijkt uit dertiende-eeuwse archivalia en negentiende-eeuwse fotodocumentatie (onder meer foto's van drooggevallen hemers op de zandbanken van Temse/Tamise en op werven te Liel), was de hemer een van de oudste types binnenschepen op de Schelde. Het vaartuig had een uitgesproken vlakke bodem en rechte stevens en was getuigd met een spriet- of loggertuig. Oorspronkelijk gebruikt voor het ophalen en overslaan van eiken- en naaldhout uit zeeschepen, bleef de hemer tot in de negentiende eeuw in gebruik als universele werk- en vrachttender.

De bovenpleit

Zoals Maurice Kaak beschrijft in zijn monografie De Bovenpleit (2022), was de pleit een robuust houten vrachtschip, specifiek ontworpen voor de vaart op de Boven-Schelde en haar zijrivieren. De bovenpleit onderscheidde zich door haar vermogen om extreem ondiep water te bevaren en zogeheten windgaten te passeren. Omdat veel kleine rivieren nog geen moderne sluizen hadden, werd de waterstand geregeld met primitieve stuwen uit losse balken, waarover het water als een kleine waterval stroomde. Pleiten moesten aan de voorzijde uitzonderlijk sterk gebouwd zijn om deze stroomversnellingen te weerstaan wanneer ze door de openingen werden getrokken.

Het houten walenschip en de baquet de Charleroi

Met de uitbreiding van het Belgische kanalennet tijdens de Industriële Revolutie ontstonden gestandaardiseerde vaartuigen. Het houten walenschip (zoals het in 1937 te Merville gebouwde museumschip Céphée, het eerste beschermde varend monument van Vlaanderen) was een balkvormig, zwaar eikenhouten sleepschip met een doosvormige romp en een kenmerkende middenroef waarin de schippersfamilie woonde. De baquet de Charleroi (of sabot) werd gebouwd naar de minimale afmetingen van het Kanaal Charleroi-Brussel (19 × 2,6 meter) en diende uitsluitend voor het massatransport van steenkool uit de Waalse bekkens naar de Antwerpse haven.

De spits

De opvolger van het houten walenschip was de spits, gebouwd volgens het Franse gabarit Freycinet (38,50 meter lang, 5,05 meter breed). De houten en later geklonken stalen sleepspitsen (zoals de Lauranda, gebouwd in 1928 op de werf Van Praet-Dansaert te Baasrode) vormden de hele twintigste eeuw de ruggengraat van de Belgische en Noord-Franse binnenvaart.

Bovenaanzicht op schaal van een baquet de Charleroi en een Freycinet-spits Baquet de Charleroi 19 m × 2,6 m · Kanaal Charleroi-Brussel Spits (gabarit Freycinet) 38,50 m × 5,05 m 5,05 m 010 m20 m30 m40 m
Fig. 5 Twee gestandaardiseerde kanaalschepen op dezelfde schaal (bovenaanzicht). De afmetingen werden rechtstreeks bepaald door de sluizen van het kanaal waarvoor ze gebouwd waren.
Zwart geteerde romp van het houten walenschip Céphée onder een overdekte loods
Foto 2 Het houten walenschip Céphée (Merville, 1937) uit de MAS-collectie: een balkvormige, zwaar eikenhouten romp, gebouwd om zoveel mogelijk lading door de sluizen te krijgen.

3.3 Visserij- en ambachtsschepen

De hengst

De hengst was het eigen visserijschip van de Zeeuws-Vlaamse en Oost-Vlaamse Scheldemonding. Het vaartuig behoort tot de Vlaamse bouworde A, met een vlakke bodem, rechte vallende voor- en achtersteven en een scherpe kim. De benaming is historisch niet afgeleid van het mannelijke paard, maar zou een taalkundige vervorming zijn van heijn (grens) of verwijzen naar het jagen van het getij.

De sociaal-historische ontwikkeling van de hengstvisserij is nauw verbonden met de grenswijziging van 1830. Nadat de Belgische opstand de grens tussen België en Nederland vastlegde, verhuisden circa 150 vissersgezinnen uit Kieldrecht, Klinge en Meerdonk hun scheepsregistratie naar de Nederlandse zijde (onder meer CLN, Clinge) om toegang te behouden tot de visconcessies op zowel de Ooster- als de Westerschelde. Vissers die in België geregistreerd bleven, mochten uitsluitend op de Westerschelde vissen. Vanuit het haventje van Paal en Kieldrecht voeren deze mosselhengsten naar de mosselbanken om hun vangst vervolgens vers te verkopen langs alle Scheldedorpen tot in Antwerpen, Brussel, Lier en Dendermonde.

De hoogaars

Zoals Jules van Beylen documenteert in zijn standaardwerk De Hoogaars en de visserij van Arnemuiden (1993), was de hoogaars de tegenhanger van de hengst op de Zeeuwse eilanden (Tholen, Walcheren, Arnemuiden). De hoogaars kenmerkt zich door een sterk opgewipte achterkant (hoog aars), een waaiervormige voorsteven en goede aan-de-windse zeileigenschappen, waardoor het vaartuig uiterst geschikt was voor de stormachtige omstandigheden op de Oosterschelde.

De Antwerpse knots

De Antwerpse knots was een rondgebouwd garnalenschip, typisch voor de Antwerpse rede en de Zuiderdokken. Anders dan de hengst behoorde de knots tot de Friese/Brabantse bouworde, met een bolle boeg en een ronde onderwaterlijn.

Kleinere ambachtelijke werkboten

  • De Hamse jol: afkomstig van de familiewerven langs de Durme te Hamme (zoals bouwer Charles Meert bij Boom; zie de grote Hamse jol Maria uit 1942). Gladboordige, gestrekte eikenhouten werk- en visserijboten.
  • De vlet: overnaadse houten werkboten, gebruikt als bijboot op vrachtschepen, boeienleggers (zoals de bijboot van de boeienlegger Doel) en als overzetboot op de Schelde.
Hoofdstuk 4

Ambachtelijke houten scheepsbouwtechnieken en werfpraktijken

4.1 Materialen en houtbewerking: eikenhout, stoomkisten en vuurpotten

De traditionele scheepsbouw in het Scheldebekken gebruikte vrijwel uitsluitend lokaal gegroeid eikenhout (Quercus robur). Voor gordingen, gangen (boordplanken) en spanten werden zware eikenstammen geselecteerd die vaak meer dan honderd jaar oud waren. Om rechte planken de complexe kromming en wrang (torsie) te geven die nodig was om de scheepshuid op de stevens aan te sluiten, gebruikte men twee methoden.

De vuurpotmethode: een eiken plank wordt boven een vuurpot verwarmd, bovenaan natgegoten en met een sergeant gebogen bovenzijde continu natgieten vuurpot met houtafval en zaagsel sergeant eiken gang (plank) werfstapel / bok
Fig. 6 De vuurpotmethode. De onderzijde wordt verhit, de bovenzijde nat gehouden; door de warmte en stoom in de vezels wordt het hout tijdelijk soepel en kan de plank met hefbomen en serganten in vorm worden gebogen.
  1. De vuurpotmethode. De eiken plank werd boven een open vuurpot geplaatst waarin houtafval en zaagsel brandden. Terwijl de onderzijde werd verwarmd, werd de bovenzijde voortdurend natgegoten. Door het temperatuurverschil en de stoomvorming in de vezels werd het hout tijdelijk zacht, waarna de plank met hefbomen en serganten (schroefklemmen) op de werfstapel in de gewenste vorm werd gebogen.
  2. De stoomkistmethode. In de latere negentiende en twintigste eeuw werd de plank in een lange, afgesloten houten of stalen stoomkist gelegd waarin via een ketel hete stoom werd geblazen. Na meerdere uren stomen werd de verzachte plank op de stapel gebracht en meteen met spanklemmen tegen de mallen gedwongen.

4.2 Bouwen op het oog: mallen, hulpspanten en de gangopbouw

Een fundamenteel verschil tussen moderne en ambachtelijke houten Scheldescheepsbouw is de volgorde van de constructie. De meester-scheepstimmerman werkte niet vanuit een vooraf uitgezet spantennetwerk, maar bouwde op het oog volgens de huid-eerst- of malmethode.

Vier stappen van het bouwen op het oog: bodem en stevens, werkmallen, gangen, en spanten achteraf 1 Bodem en stevens op de werfblokken 2 Werkmallen bepalen breedte en zeeg 3 Gangen aanbrengen gestoomd, vanaf de kim omhoog 4 Spanten achteraf krom eiken, op maat in de schaal
Fig. 7 De huid-eerstmethode in vier stappen. De tijdelijke werkmallen (rood) sturen de vorm; de definitieve spanten worden pas in de afgewerkte schaal gepast.
  1. Plaatsing van bodem en stevens. De vlakke bodemplanken werden op de werfblokken gelegd en voorlopig onderling gekoppeld. Daarna werden de rechte voor- en achtersteven onder de juiste hoek gemonteerd.
  2. Opstelling van werkmallen. In plaats van definitieve spanten werden twee of drie verticale houten stelmallen in het vlak geplaatst, die de maximale breedte en de zeeg van het schip bepaalden.
  3. Aanbrengen van de gangen. De gestoomde huidplanken werden vanaf de kim naar boven tegen de stevens en de mallen gebogen en onderling bevestigd. De vakman beoordeelde de vloeiende lijn van de zeeg op het oog.
  4. Namontage van de spanten. Pas als de volledige buitenhuid (de schaal) stond, werden de natuurlijk gekromde eiken spanten, gezaagd uit kromme stammen of takken, op maat gemaakt, aan de binnenzijde tegen de huid geplaatst en vastgepend of genageld.

4.3 Wetenschappelijke borging en plannendocumentatie

Omdat de traditionele houten scheepsbouwers zonder geschreven bouwtekeningen werkten, dreigde de kennis van tientallen scheepstypes in de twintigste eeuw definitief verloren te gaan. Twee vooraanstaande onderzoekers en restaurateurs hebben deze erfenis wetenschappelijk vastgelegd.

Jules van Beylen (1918–2004)

Als conservator van het Nationaal Scheepvaartmuseum in het Steen te Antwerpen deed Van Beylen meer dan vijftien jaar veld- en archiefonderzoek. Zijn analyse van de Arnemuidse hoogaars (1993) en zijn studies over de Antwerpse knots bevatten de meest gedetailleerde bouw- en tuigageplannen die ooit van houten platbodems zijn gepubliceerd.

Maurice Kaak (1933–2022)

Gevormd op de houten scheepswerf Feyaerts/Poschet te Merksem, werkte Kaak 21 jaar als hoofdrestaurateur in het Antwerpse Scheepvaartmuseum. Hij combineerde praktijkkennis met archiefonderzoek in notariële bestekken en werfarchieven, ontcijferde de historische terminologie en tekende eigenhandig meer dan 150 lijnen-, constructie- en zeilplannen. Zijn levenswerk verscheen in 2022 in Binnenschepen en werkboten zoals ze waren (191 blz., 92 constructietekeningen, Provincie Oost-Vlaanderen en Scheepswerven Baasrode) en de monografie De Bovenpleit.

Hoofdstuk 5

Industriële transitie, modernisering en erfgoedzorg

5.1 De doorbraak van klink- en staalbouw en de breuk met vormtradities

De overgang van hout naar ijzer en staal verliep in de Belgische scheepsbouw sneller en radicaler dan in de omliggende landen, door de vroege en krachtige ontwikkeling van de Waalse zware metaalindustrie langs Maas en Samber. Vanaf het begin van de twintigste eeuw (onder meer met de oprichting van Chantier Val de Rupelmonde in 1907 door een Waalse ondernemersfamilie uit de Ardennen) kwamen gespecialiseerde metaalbewerkers naar de werven langs de Zeeschelde, waar klinkers, branders en ijzerwerkers de houten scheepstimmerlieden vervingen.

AspectHouten scheepsbouw (tot ca. 1900)Klink- en staalbouw (vanaf ca. 1900)
Primaire grondstofInheems eikenhout (100+ jaar oud)Geklonken stalen platen en hoekprofielen
RompvormingVloeiende zeeg, gebogen kimmen, sierlijke stevensStrakke, rechte doosvormen (maximaal ruiminhoud)
ConstructiewijzeAmbachtelijk buigen op vuur of stoom, bouwen op het oogWerken op spantennetwerk met spantentekeningen en spantenbuigmachines
BouwsnelheidMiddellang tot langdurig ambachtelijk procesIndustriële serieproductie op hellingen
TraditiebehoudVoortzetting van historische rompvormenVolledige vormbreuk: functionele 'bakken' zonder zeeg
Tabel 3 · Van hout naar staal op de Scheldewerven.

In België leidde deze transitie tot een abrupte breuk met het maritieme verleden: stalen binnenschepen kregen rechte hoeken en strakke zijden en verloren de sierlijke zeeg en gebogen stevens van hun houten voorgangers. Houten vaartuigen werden verwaarloosd, afgedankt of gesloopt. In Nederland bleef men traditionele vormen (zoals ijzeren aken, otters en tjalken) daarentegen nog decennialang voortzetten in stalen klinkbouw.

5.2 Watersport en recreatie als redding van scheepstypes

Een cruciale factor in het overleven van een aantal houten scheepstypes was de opkomst van de pleziervaart aan het begin van de twintigste eeuw. Toen houten hengsten, hoogaarzen en knotsen niet meer konden concurreren in visserij of vrachtvaart, ontdekte een welvarende stedelijke elite in Antwerpen en Gent deze vaartuigen als recreatiejacht.

Leden van de Royal Yacht Club Belgium (RYCB) en de Société Royale Nautique Anversoise (SRNA) lieten traditionele vissersschepen ombouwen tot luxejachten of bestelden nieuwe jachten op basis van traditionele lijnenplannen, zoals het hoogaarsjacht Dolfijn II (1928, werf Pochet te Merksem) en het hoogaarsjacht BRU24 Weltevreden. Dankzij deze jachtfase bleven ambachtelijke werven langer in bedrijf en bleven de schepen materieel bewaard.

Het houten hoogaarsjacht Dolfijn II op het droge onder een overdekte loods, met groene romp, gelakte boorden en zijzwaard
Foto 3 Het hoogaarsjacht Dolfijn II (1928, werf Pochet te Merksem), vandaag gerestaureerd en varend gehouden door Tolerant VZW in Rupelmonde. Let op het zijzwaard en de opgewipte achtersteven. Beeldbank Onroerend Erfgoed, Van Dijck Maarten (2011), ID 173675

5.3 Waardestelling, musealisering en beheer

Vandaag berust de zorg voor het maritieme erfgoed van het Scheldebekken op een netwerk van musea, erfgoedorganisaties en vrijwilligerswerven.

MAS, Antwerpen

Beheert de grootste openbare collectie historische vaartuigen van België. Volgens het Onderzoeksrapport Cultuurhistorische Waardering Collectie Vaartuigen (2022, Waardestellend Kader van de Stichting Mobiel Erfgoed) omvat ze onder meer het walenschip Céphée (1937), de sleepspits Lauranda (1928), de mijnenveger M477 Oudenaarde (1958), de schooltjalk De Gerlache (1895) en de Scheldekruiser Herwig (1947).

Scheepswerven Baasrode

Provinciale erfgoedsite van Oost-Vlaanderen op de historische werven Van Damme en Van Praet. Naast de conservering van museale schepen is de School voor Scheepsmodelbouw er een educatief centrum voor de overdracht van scheepsbouwkennis en het bouwen van authentieke schaalmodellen.

Tolerant VZW, Rupelmonde

Gevestigd op de voormalige CNR-werf te Rupelmonde. Restaureert en houdt traditionele houten platbodems varend, zoals de hengst Benoît, de hoogaars Dolfijn II en de reconstructie van de hemer. Via het 4-Werven Overleg (Baasrode, Rupelmonde, Arnemuiden en Zierikzee) wordt de kennis van de Scheldescheepsbouw grensoverschrijdend geborgd.

Tijdlijn

  • 13de eeuwEerste vermelding van de houtemer of hemer in de tolregisters van het Zwin.
  • 13de – midden 14de eeuwKoggewerf aan de IJssel bij Kampen actief.
  • 14de eeuwDatering van de kogge Doel I.
  • 1830Nieuwe grens BE/NL; circa 150 vissersgezinnen uit Kieldrecht, Klinge en Meerdonk registreren hun hengsten in Nederland.
  • 1895Bouw van de schooltjalk De Gerlache.
  • 1907Oprichting van Chantier Val de Rupelmonde; begin van de staalbouw aan de Zeeschelde.
  • 1928Spits Lauranda (Baasrode) en hoogaarsjacht Dolfijn II (Merksem).
  • 1937Bouw van het walenschip Céphée te Merville.
  • Begin 21ste eeuwKoggevondsten bij de aanleg van het Deurganckdok in Doel.
  • 2021Publicatie van Vliermans Cogs, Small Cogs, and Boats.
  • 2022Publicatie van Kaaks Binnenschepen en werkboten zoals ze waren en De Bovenpleit; MAS-waardestellingsrapport.
Hoofdstuk 6

Conclusie en toekomstperspectief

De maritieme geschiedenis van het Scheldebekken getuigt van een eeuwenoude symbiose tussen mens, rivier en scheepsbouwtechniek. Van de middeleeuwse koggen in Doel en het Zwin tot de achttiende- en negentiende-eeuwse platbodems (hengst, hoogaars, hemer en bovenpleit) ontwikkelde de regionale houten scheepsbouw een grote typologische rijkdom, perfect afgestemd op de fysische kenmerken van de Scheldedelta.

Hoewel de Industriële Revolutie en de stalen klinkbouw de actieve houten beroepsvloot snel deden verdwijnen, hebben het opmetingswerk van onderzoekers zoals Karel Vlierman, Jules van Beylen en Maurice Kaak, samen met de hedendaagse erfgoedzorg van het MAS, Scheepswerven Baasrode en Tolerant VZW in Rupelmonde, ervoor gezorgd dat deze maritiem-technologische erfenis gedocumenteerd en bewaard blijft voor toekomstige generaties.

Bronnen en verder lezen

  • Vlierman, K. (2021). Cogs, Small Cogs, and Boats: The Thirteenth until Sixteenth Century Dutch and Flemish Archaeological Finds from the Hanseatic Shipbuilding Tradition Seen in a Broader Perspective. 3 delen.
  • Kaak, M. (2022). Binnenschepen en werkboten zoals ze waren. Provincie Oost-Vlaanderen / Scheepswerven Baasrode.
  • Kaak, M. (2022). De Bovenpleit.
  • Van Beylen, J. (1993). De Hoogaars en de visserij van Arnemuiden.
  • MAS (2022). Onderzoeksrapport Cultuurhistorische Waardering Collectie Vaartuigen.
Illustraties: schematische reconstructies, niet op schaal tenzij anders vermeld. Foto's gebruikt met toestemming van de rechthebbenden; foto 3: Beeldbank Onroerend Erfgoed, Van Dijck Maarten (2011), ID 173675.

De aanwezige KGG-leden en hun familie werden in twee groepen rondgeleid door de enthousiaste vrijwilligers van vzw TOLERANT. In de grote loods kregen we een unieke inkijk in het onderhoud van historische erfgoedschepen. Deze schepen, die jarenlang actief zijn geweest, worden er met veel zorg en vakmanschap gerestaureerd. Tijdens de rondleiding werden traditionele scheepsbouwtechnieken gedemonstreerd, zoals het krommen van balken en planken en het waterdicht maken van een scheepsromp. Ook konden we de opbouw van enkele kleinere erfgoedschepen van nabij volgen.

Na deze boeiende en leerrijke rondleiding trokken we gezamenlijk naar het centrum van Rupelmonde, waar we genoten van een gezellige lunch in Taverne Scheldeland.

Een deel van de groep bezocht ook nog de enige nog werkende getijdenmolen in Vlaanderen. Info: https://www.waasland.be/de-getijdenmolen

Wie zelf graag eens kennismaakt met het werk van vzw TOLERANT, kan hun erfgoedwerf vrij bezoeken. Meer informatie is te vinden op hun website: www.tolerant-vzw.be.

 FAMILIALE UITSTAP 20 september 2025:
Het familiaal bezoek zal dit jaar doorgaan op 20 september 2025.
Dit jaar bezoeken we de CNR-scheepswerf van Tolerant in Rupelmonde.
Het programma ziet er als volgt uit:
Verplaatsing met eigen vervoer – carpooling naar Rupelmonde.
10-12 uur CNR werf – Tolerant
12.30- 14 uur lunch in restaurant van Rupelmonde
Vanaf 14 uur wandeling/(bezoek) omgeving getijdenmolen
Vrienden en kennissen zijn welkom.
Het inschrijvingsformulier zal verzonden worden via e-mail naar de leden.

Of mail uw reservatie naar  secretariaat@gallois.be

Royal Belgian Institute of Marine Engineers